Legal Design və LegalTech Azərbaycanda

Bu məqaləni yazmaq üçün fikirlərimi toplamağa uzun vaxt sərf etdim. Mənim adım Mirzə Çıraqovdur, mən “Dejured” MMC-nin baş direktoruyam və arzulayıram ki, biz (hüquqşünaslar) müştərilər üçün daha aydın olaq. Amma bütün həmkarlarım mənimlə razılaşmayacaq. Legal design-in vacib olmadığı barədə ən çox eşitdiyim 5 səbəb bunlardır:
— legal design nədir;
— hüquqşünaslara şəkillər lazım deyil;
— müştərini müqaviləni imzalamağa güclə razı salmışıq;
— bunsuz da olar;
— artıq işləyən bir şeyi niyə dəyişək.

Doğrudan da, hüquqi mədəniyyətin hələ formalaşmaqda olduğu ölkələrdə yeni metod və bacarıqları görməzlikdən gəlmək cəlbedici görünə bilər. Lakin bu fikir yanlışdır, çünki məhz hüquqi mədəniyyətin formalaşdığı mərhələdə funksional yanaşmanı qurmaq üçün əla imkan yaranır. Buraya aşağıdakı bacarıqlar daxildir:
— hüquqi mətnlə işləmək (legal writing);
— mürəkkəb materialın vizuallaşdırılması üzrə əsas bacarıqlar (benefisiar diaqramları, ödəniş marşrutları, hüquqi faktlarla zaman xətləri və s.);
— hüquqi funksiyanın qurulması (legal ops);
— yeni alətlərlə işləmək.

Hüquqi məlumatın “forması” üzərində işləmək heç bir halda “məzmunu” zədələmir. XXI əsrdə hər kəs ünsiyyət qurmağı bacarmalıdır — hətta hüquqşünaslar da. Əgər hüquq vətəndaşlar üçün anlaşılmazdırsa, onun nə faydası var? Mahiyyəti aydın olmayan qayda, müqavilə və ya normaya riayət etmək çətindir. Məqsədimiz kiminsə çoxsəhifəli “tələyə” düşməsini gözləmək deyil, pozuntuların və mübahisələrin qarşısını almaqdır. Hüquqşünas üçün ən yaxşı mübahisə — baş verməyən mübahisədir.

Bəzən elə görünə bilər ki, biz qəsdən mürəkkəb sənədlər və proseslər yaradaraq bundan qazanc əldə edirik. Amma uzunmüddətli perspektivdə bu, hətta hüquqşünaslar üçün də faydalı deyil. Qaydalar vətəndaşlar üçün nə qədər az aydındırsa, onlar bir o qədər:
— bu qaydalara əməl etmirlər;
— rəsmi institutlardan istifadə etmirlər.

Bundan əlavə, peşəkarlığı aşağı olan hüquqşünasların sayı artır və bu da xidmətlərin dəyərinin azalmasına (dempinqə) gətirib çıxarır.
Qaydalar aydın olduqda isə onlara əməl olunur və insanlar hüquqi məsələlər üçün (xırda problemlər üçün deyil) daha çox hüquqşünaslara müraciət edirlər.

Nəticə: hüquqi mədəniyyətin artması, hüquq peşəsinin inkişafı və hüquq icmasına etimadın güclənməsi.

Son illərdə LegalTech çox populyar olub. LinkedIn-də “LegalTech” yazsanız, bu sahədə nə qədər mütəxəssis olduğunu görərsiniz. Amma bəzən bu, tam doğru olmur.
Məsələn, hələ 80-ci illərdə hüquqşünaslar üçün marketplace-lər yaradılırdı. Bu LegalTech idimi? O vaxt — bəli. Bu gün isə biz xeyli irəliləmişik: süni intellekt tətbiq olunur, hüquqşünasların konkret problemləri həll edilir, rəqəmsal dövlət inkişaf edir. Bununla belə, bir sıra problemlər qalır.

Ən çox hüquqşünasların problemlərini yalnız hüquqşünaslar bilir. Mənim fikrimcə, LegalTech startapında mütləq təcrübəli hüquqşünas olmalıdır. Bir çox məhsullar lazımsız olur, çünki hüquqşünaslar onları işdə istifadə edə bilmir və ya istəmir.

Sahədən kənar investor tapmaq çətindir. Məhsulun necə genişlənəcəyini və qanunvericilik dəyişikliklərinin ona necə təsir edəcəyini izah etmək asan deyil. Yeni qanun məhsulu yararsız və ya istifadəyə yararsız edə bilər.

Hər şey LegalTech deyil. Demək olar ki, hər texnologiya müəyyən dərəcədə tənzimləmə ilə bağlıdır. Bəzən komandalar başqa bir şeyi LegalTech adlandırırlar. Bu problem deyil, amma yanlış istiqamətə apara bilər.

LegalTech xüsusiyyətləri:
— yeni texnoloji həll (XXI əsrdə hüquqşünaslar üçün marketplace-i LegalTech saymazdım);
— məqsədəuyğunluq (məhsul yeni həll yaradır və ya mövcudunu yaxşılaşdırır və buna ehtiyac var);
— tətbiq oluna bilmə (qanunvericilik və texnologiya baxımından).

Əlbəttə, bu yalnız mənim hüquqşünas kimi fikrimdir — razılaşmaya bilərsiniz.

Praktik hüquqşünas kimi təcrübəm 13 ildən çoxdur. Bu müddətdə həm məhkəmə hüquqşünası, həm şirkətdaxili hüquqşünas olmuşam, həm də iri layihələrdə iştirak etmişəm. Buna görə həmkarlarımla eyni dildə danışa bilirəm və onların problemlərini başa düşürəm. Amma buna baxmayaraq, bir çox hüquqşünasa LegalDesign və LegalTech-in vacibliyini sübut etmək çətindir.
MDB ölkələrində hüquqşünaslardan tez-tez eşitdiyim fikirlərə cavab vermək istəyirəm:

1. Onsuz da hər şey işləyir.
Razıyam, amma bu prinsiplə yaşasaydıq, mağaralarda qalardıq — “damımız var, niyə dəyişək?” İnnovasiyalar hüquqşünaslar üçün faydalıdır, amma onlar icma daxilində başlayanda daha asan qəbul olunur.

2. Hüquqi işin “müqəddəsliyi”.
Guya müştəriyə 10 səhifəlik anlaşılmaz müqavilə əvəzinə 2–3 səhifəlik keyfiyyətli mətn versən, əməyimizi qiymətləndirməz. Bu doğru deyil. Sənəd öz funksiyasını yerinə yetirməlidir; əgər o, hamı üçün aydındırsa, pozulma ehtimalı azalır.

3. Müştəri bunun üçün pul ödəməyəcək.
Əgər səbəbini izah etməsəniz — əlbəttə. Bu isə bizim işimizdir: araşdırma aparmaq, real məlumat göstərmək, yalnız hüquqşünaslar üçün deyil, müştərilər üçün də tədbirlər təşkil etmək.

MDB-də əsas vəzifəmi LegalDesign və LegalTech-in populyarlaşdırılması hesab edirəm. “Dejured” komandası podkast hazırlayır, tədris kursu yaradıb və Azərbaycan Vəkillər Kollegiyası ilə birlikdə Digital Law Laboratory təsis edib. Sosial münasibətlər inkişaf edir, texnologiya gündəlik həyatımızın bir hissəsinə çevrilir. Hüquq həm bu prosesləri tənzimləməyə, həm də müasir alətlərdən istifadə etməyə hazır olmalıdır. Texnologiyadan istifadə zamanı yeni etik çağırışlar ortaya çıxır. LegalDesign və LegalTech-in məqsədi hüququ inkişaf etdirmək, hüquqşünaslarla vətəndaşlar arasında ünsiyyəti yaxşılaşdırmaq və cəmiyyətimizi açıq saxlamaqdır.